روز جمعه، ۴ سپتامبر ۲۰۲۶، مجمع عمومی سازمان ملل در هشتادمین نشست خود قطعنامه‌ای با شماره A/80/L.104 را تصویب کرد. عنوان کامل آن را می‌توان این‌طور به فارسی برگرداند: «اصلاح نقشه: ایجاد توازن در بازنمایی کارتوگرافیک جهان و ترویج نمایش منصفانه مناطق مختلف، به‌ویژه آفریقا».

این قطعنامه را توگو، از طرف گروه کشورهای آفریقایی در سازمان ملل، ارائه کرد و اتحادیه آفریقا، باهاما و چند کشور دیگر از جمله برزیل و کاستاریکا هم از آن حمایت کردند. پشت این ابتکار، کمپینی به نام «Correct the Map» قرار داشت که سازمان‌های مردم‌نهاد آفریقایی مثل Africa No Filter و Speak Up Africa هم مدت‌ها روی آن کار کرده بودند. نتیجه رأی‌گیری تقریباً اجماعی بود.

برای فهمیدن اصل ماجرا، بهتر است یک قدم به عقب برگردیم و از خودمان بپرسیم: اصلاً چرا نقشه جهان اینقدر با واقعیت فرق دارد؟

زمین یک کره است، یا دقیق‌تر بگوییم یک بیضی‌گون نامنظم. نقشه کاغذی یا صفحه گوشی شما یک سطح کاملاً صاف است. تبدیل یک سطح کروی به یک سطح صاف، بدون هیچ خطایی، از نظر ریاضی امکان‌پذیر نیست. یک تمرین ساده این را نشان می‌دهد: پوست یک پرتقال را کامل جدا کنید و سعی کنید بدون پاره‌شدن یا چروک‌خوردن، آن را کاملاً صاف روی میز پهن کنید. هرچه تلاش کنید، بخشی از پوست کش می‌آید یا پاره می‌شود. زمین هم دقیقاً همین مشکل را دارد، فقط در مقیاسی خیلی بزرگ‌تر.

نقشه‌نگاران برای حل این مشکل از روش‌هایی به نام «پروجکشن» یا سیستم تصویر نقشه استفاده می‌کنند؛ فرمول‌های ریاضی که مختصات روی کره را به مختصات روی یک صفحه صاف تبدیل می‌کنند. مشکل اینجاست که هیچ پروجکشنی نمی‌تواند همزمان چهار ویژگی مهم را حفظ کند: شکل درست سرزمین‌ها، مساحت درست آنها، فاصله درست بین نقاط، و جهت درست حرکت. هر پروجکشن، برای حفظ یکی یا دو مورد از این چهار ویژگی، بقیه را فدا می‌کند.

نقشه‌ای که امروز بیشتر ما با آن نقشه جهان را می‌شناسیم، پروجکشن مرکاتور نام دارد. این پروجکشن را ژراردوس مرکاتور، نقشه‌نگار فلاندری، در سال ۱۵۶۹ طراحی کرد؛ یعنی نزدیک به ۴۵۷ سال پیش.

مرکاتور این نقشه را برای حل یک مسئله بسیار عملی ساخت. دریانوردان آن دوره برای رسیدن به مقصد به مسیرهایی نیاز داشتند که با یک جهت ثابت قطب‌نما قابل طی شدن باشند، چیزی که به آن «خط رمب» می‌گویند. روی نقشه مرکاتور، این مسیرها به‌صورت خط مستقیم دیده می‌شوند، و همین ویژگی برای ناوبری دریایی قرن شانزدهم حیاتی بود. برای همین کار، مرکاتور هنوز هم یکی از بهترین گزینه‌هاست و کسی قصد کنار گذاشتن آن را ندارد.

مشکل از جایی شروع می‌شود که همین نقشه، قرن‌ها بعد و در زمینه‌ای کاملاً متفاوت، به نقشه پیش‌فرض کلاس‌های درس، اطلس‌ها و بعدتر وب‌سایت‌ها تبدیل شد؛ جایی که هدف دیگر ناوبری دریایی نبود، بلکه نمایش کلی جهان و مقایسه کشورها با هم بود. از نظر ریاضی، پروجکشن مرکاتور هرچه از خط استوا به سمت قطب‌ها پیش برویم، مقیاس افقی و عمودی نقشه را بیشتر بزرگ می‌کند؛ در عرض جغرافیایی حدود ۶۰ درجه، یعنی نزدیک جنوب گرینلند یا اسکاندیناوی، سرزمین‌ها تقریباً دو برابر اندازه واقعی خود دیده می‌شوند، و هرچه به قطب نزدیک‌تر شویم این اعوجاج شدیدتر هم می‌شود.

چیزی که این روزها تازه به نظر می‌رسد، در واقع دست‌کم صدوهفتاد سال سابقه دارد.

در سال ۱۸۵۵، کشیش اسکاتلندی جیمز گال، در نشست انجمن بریتانیایی پیشبرد علم در گلاسگو، یک پروجکشن مساحت‌نمای استوانه‌ای معرفی کرد که خودش آن را «ارتوگرافیک» نامید. این پروجکشن در زمان خودش توجه چندانی جلب نکرد و تا سال ۱۸۸۵ به‌صورت رسمی هم منتشر نشد.

بیش از صد سال بعد، در سال ۱۹۷۳، آرنو پیترز، تاریخ‌نگار آلمانی، پروجکشنی تقریباً یکسان با کار گال را در یک کنفرانس خبری با عنوان «اختراعی تازه» معرفی کرد. پیترز این نقشه را جایگزینی بهتر و منصفانه‌تر از مرکاتور می‌دانست و صراحتاً مرکاتور را متهم به داشتن نگاهی اروپا محور کرد. جامعه نقشه‌نگاری در ابتدا با نوعی بی‌اعتنایی توأم با طعنه به ادعای پیترز واکنش نشان داد، اما تا اوایل دهه ۱۹۸۰ این واکنش به مخالفتی علنی تبدیل شده بود؛ هم به‌خاطر ادعای نوآوری پیترز که واقعیت نداشت، و هم به‌خاطر اعوجاج شدید شکل قاره‌ها در نقشه او، که سرزمین‌های نزدیک استوا را کشیده و باریک نشان می‌داد. کارتوگراف آمریکایی آرتور رابینسون در سال ۱۹۸۶ برای اولین‌بار نام «گال-پیترز» را برای این پروجکشن به کار برد، تا سهم گال در طراحی اصلی آن هم دیده شود.

با همه این مناقشات، نقشه گال-پیترز هرگز کاملاً کنار گذاشته نشد؛ بیش از هشتاد میلیون نسخه از آن در سراسر جهان توزیع شده است. نقطه عطف بعدی این ماجرا در مارس ۲۰۱۷ رقم خورد، وقتی مدارس دولتی بوستون در آمریکا تصمیم گرفتند نقشه گال-پیترز را جایگزین مرکاتور در کلاس‌های درس خود کنند؛ تصمیمی که با هدف نمایش منصفانه‌تر مناطق استوایی گرفته شد، اما بار دیگر بحث قدیمی اعوجاج شکل در نقشه گال-پیترز را در فضای عمومی زنده کرد.

دقیقاً همین جنجال بوستون بود که به‌طور مستقیم به ساخته‌شدن Equal Earth انجامید.

تام پترسون، نقشه‌نگار بازنشسته سازمان پارک‌های ملی آمریکا، کمی بعد از خبر تصمیم مدارس بوستون شروع به بررسی پروجکشن‌های مساحت‌نمای موجود کرد تا شاید جایگزین بهتری برای گال-پیترز پیدا کند. او چیزی که از نظر بصری قانع‌کننده باشد پیدا نکرد، برای همین با برنارد جنی، استاد دانشگاه موناش در استرالیا، و بوجان شاوریچ، مهندس نرم‌افزار در شرکت Esri، تماس گرفت. این سه نفر در سال ۲۰۱۸ پروجکشنی تازه طراحی کردند و آن را Equal Earth نامیدند.

هدف این سه نفر ساده بود: نقشه‌ای مساحت‌نما بسازند که هم نسبت واقعی مساحت قاره‌ها را حفظ کند و هم، برخلاف گال-پیترز، از نظر بصری متعادل و قابل‌قبول باشد. نتیجه کار در ماه اوت ۲۰۱۸ در نشریه علمی International Journal of Geographical Information Science منتشر شد و به یکی از پربازدیدترین مقالات آن نشریه تبدیل شد. مؤسسه گادارد ناسا هم خیلی زود این پروجکشن را برای نقشه‌های علمی خود پذیرفت.

نکته جالب اینجاست که خود تام پترسون بعدها در مصاحبه‌ای با رادیو NPR گفته بود مرکاتور در دوره اکتشافات دریایی و استعمار اروپایی کاربرد فوق‌العاده‌ای داشت؛ جمله‌ای که نشان می‌دهد حتی طراحان Equal Earth هم منکر سودمندی تاریخی مرکاتور نیستند، فقط معتقدند آن سودمندی محدود به همان زمینه خاص بوده، نه معیار امروزی برای مقایسه کشورها.

شنیدن اینکه آفریقا ۱۴ برابر گرینلند است شاید عجیب به نظر برسد، اما وقتی اعداد واقعی مساحت چند قاره و کشور بزرگ را کنار هم بگذاریم، تصویر خیلی روشن‌تر می‌شود.

همان‌طور که در نمودار بالا می‌بینید، حتی روسیه، که در نقشه مرکاتور گاهی به‌اندازه کل قاره آفریقا به نظر می‌رسد، از نظر مساحت واقعی کمتر از نصف آفریقاست. نکته جالب‌تر این‌که اروپا، با وجود ظاهر فشرده‌اش روی نقشه‌های رایج، در واقعیت کمی بزرگ‌تر از کاناداست؛ چیزی که با تصور ذهنی بیشتر مردم از این دو منطقه فاصله دارد.

اگر با نقشه‌های مساحت‌نما مثل Equal Earth آشنا نباشید، اولین برخورد با آنها می‌تواند گیج‌کننده باشد. اروپا ناگهان کوچک‌تر به نظر می‌رسد. روسیه دیگر آن غول کشیده همیشگی نیست. کانادا هم جمع‌وجورتر شده.

اما نکته مهم این است: هیچ‌کدام از این مناطق واقعاً کوچک‌تر نشده‌اند. اروپا همان مساحت همیشگی خودش، حدود ده میلیون و دویست‌هزار کیلومترمربع، را دارد. روسیه هم دقیقاً همان هفده میلیون کیلومترمربعی است که همیشه بوده. آنچه تغییر کرده فقط این است که این مناطق دیگر توسط پروجکشن مرکاتور بزرگ‌نمایی نمی‌شوند.

دلیل ریاضی این پدیده به همان چیزی برمی‌گردد که در بخش دوم توضیح دادیم: مرکاتور هرچه از استوا دورتر شویم، مقیاس را بیشتر بزرگ می‌کند. اروپا، روسیه و کانادا هر سه در عرض‌های جغرافیایی نسبتاً بالا قرار دارند، بنابراین سال‌ها بود که ما آنها را بزرگ‌تر از واقعیت می‌دیدیم. Equal Earth فقط این بزرگ‌نمایی اضافه را حذف می‌کند؛ چیزی که در نگاه اول شبیه «کوچک شدن» به نظر می‌رسد، اما در واقع نزدیک‌تر شدن به واقعیت است.

این تغییر نگاه محدود به راهروهای سازمان ملل نماند. همان روز ۴ سپتامبر ۲۰۲۶، وزیر امور خارجه فرانسه، ژان-نوئل بارو، در سخنرانی‌ای در دانشگاه سوربن پاریس اعلام کرد که وزارت خارجه این کشور به‌طور رسمی نقشه مرکاتور را برای اسناد و نقشه‌های دیپلماتیک خود کنار می‌گذارد و به‌جای آن از پروجکشن Eckert IV استفاده می‌کند؛ سیستمی که مانند Equal Earth، نسبت مساحت قاره‌ها را متعادل‌تر نشان می‌دهد.

بارو در این سخنرانی گفت پروجکشن مرکاتور اهمیت بصری نامتناسبی به کشورهایی مثل آمریکا، روسیه و چین می‌دهد، در مقایسه با آفریقا، آمریکای لاتین یا جنوب‌شرق آسیا. به گفته او، چنین اعوجاج‌هایی به‌مرور در ذهنیت عمومی ریشه می‌دوانند و وقت آن رسیده اصلاح شوند.

جالب اینجاست که این تصمیم یک‌شبه گرفته نشده. طبق گزارش یورونیوز، وزارت خارجه فرانسه از سال ۲۰۲۱ به‌تدریج استفاده از مرکاتور را در وب‌سایت‌های دیپلماسی عمومی خود کاهش داده بود. فرانسه یکی از کشورهایی هم بود که قطعنامه سازمان ملل را از ابتدا همراهی کرد.

با این حال، این تغییر هنوز وارد کلاس‌های درس فرانسه نشده است. به گفته یک دبیر تاریخ و جغرافیا در شهر رن، در بیشتر مدارس فرانسه هنوز از نقشه مرکاتور استفاده می‌شود و نمونه‌های Eckert یا Peters در کتاب‌های درسی بسیار کم‌یاب‌اند. به بیان دیگر، تغییری که در سطح دیپلماتیک رخ داده، هنوز راه درازی تا کلاس درس دارد.

از میان ۱۷۱ کشوری که در این رأی‌گیری شرکت کردند، فقط ایالات متحده رأی مخالف داد. نگاهی به استدلال دو طرف تصویر کامل‌تری از این ماجرا به دست می‌دهد.

طرفداران قطعنامه، از جمله خود متن رسمی آن، این موضوع را چیزی فراتر از یک بحث فنی نقشه‌نگاری می‌دانند. در گزارش رسمی نشست‌های سازمان ملل، از مفاهیمی مثل «عدالت شناختی» و «به‌رسمیت‌شناختن تاریخی» برای توصیف هدف قطعنامه استفاده شده است. برخی رسانه‌ها هم این ماجرا را در چارچوب میراث دوران استعمار توضیح داده‌اند: نقشه مرکاتور، بدون آنکه لزوماً از ابتدا با چنین قصدی طراحی شده باشد، برای حدود ۴۵۰ سال به کوچک‌تر دیده‌شدن بصری آفریقا در آموزش، رسانه و سیاست‌گذاری جهانی کمک کرده است.

ایالات متحده اما نگاه کاملاً متفاوتی داشت. یارینا فرنتسویچ، نماینده معاون آمریکا در شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل، در توضیح رسمی رأی مخالف کشورش گفت این ابتکار در ظاهر تلاشی بی‌ضرر برای به‌روزرسانی نسبت‌های نقشه‌نگاری است، اما در عمل بخشی از یک پروژه ایدئولوژیک بزرگ‌تر محسوب می‌شود. او به‌طور مشخص به اشاره‌های قطعنامه به مفهوم «غرامت» و «عدالت شناختی» انتقاد کرد و گفت چنین قطعنامه‌هایی سازمان ملل را از مأموریت اصلی‌اش، یعنی صلح و رفاه بین‌المللی، دور می‌کنند.

شش کشور دیگر هم رأی ممتنع دادند: استونی، گرجستان، لیتوانی، مولداوی، صربستان و اوکراین دلیل رسمی و مشخصی برای رأی ممتنع این کشورها در گزارش‌های موجود ذکر نشده است.

با شنیدن این خبر طبیعی است که بپرسید: پس نقشه‌ای که هر روز روی گوشی‌مان برای مسیریابی استفاده می‌کنیم چه می‌شود؟

جواب کوتاه این است: احتمالاً نه، دست‌کم نه در سطح مسیریابی روزمره. گوگل‌مپس، اپل‌مپس و بیشتر سرویس‌های نقشه آنلاین، در سطح خیابان و شهر، از نسخه‌ای به نام «وب مرکاتور» استفاده می‌کنند. دلیل این انتخاب فنی است، نه سیاسی: مرکاتور زاویه و شکل محلی را حفظ می‌کند، یعنی خیابان‌های عمود بر هم روی نقشه هم عمود دیده می‌شوند، و ریاضیات لازم برای تقسیم نقشه به کاشی‌های کوچک، که پایه فنی نقشه‌های آنلاین است، با این پروجکشن بسیار ساده‌تر است. این نیازها ربطی به قطعنامه سازمان ملل ندارند و به این زودی‌ها هم تغییر نمی‌کنند.

نکته جالب این‌جاست که گوگل‌مپس پیش از این هم یک‌بار به همین انتقاد واکنش نشان داده بود. در اوت ۲۰۱۸، درست همان سالی که Equal Earth ساخته شد، گوگل اعلام کرد وقتی کاربر در نسخه دسکتاپ نقشه را کاملاً به بیرون زوم کند، به‌جای نقشه تخت مرکاتور، یک نمای سه‌بعدی از کره زمین نمایش داده می‌شود. گوگل در توضیح این تغییر گفته بود در حالت نمای کروی، دیگر گرینلند به‌اندازه آفریقا دیده نمی‌شود. با این حال، این تغییر فقط مربوط به بالاترین سطح زوم بود؛ در سطح شهر و خیابان، که بیشترین کاربرد روزمره نقشه‌هاست، همان وب مرکاتور همچنان به کار می‌رود، هم آن‌موقع و هم امروز.

برای کسی که سفر بعدی‌اش را برنامه‌ریزی می‌کند، این بحث شاید در نگاه اول انتزاعی به نظر برسد. اما نقشه بخشی از تصور ذهنی ما از فاصله‌ها و اندازه مقصدهاست. کسی که سال‌ها آفریقا را روی نقشه‌ای نسبتاً کوچک دیده، ممکن است غافلگیر شود وقتی بفهمد طبق نمودار معروف «اندازه واقعی آفریقا»، این قاره آنقدر بزرگ است که کشورهایی مثل آمریکا، چین، هند و بخش بزرگی از اروپای غربی، همگی با هم در مساحت آن جا می‌گیرند.